ابزار قالی بافی در قاهان

ابزار قالی بافی در  منطقه قم و قاهان  عبارت است از شانه ( Sane ) یا دفه یا دفتین ، چاقو یا کارد کوچک مخصوص بریدن بنام ( استره ) مقراض ( Megraz ) یا قیچی و متر ( Meter ) یا نیم گز .

1 – شانه یا دفه : وسیله ای است معمولاً چوبی با دنده های آهنی که بوسیله آن پودین ( پود باریک و پود ضخیم ) بر روی رج بافته شده کوبیده می شود . تعداد دنده های شانه بین 18 الی 21 عدد می باشد . شانه بر دو نوع است یکی آنهایی که دسته قایم چوبی دارند و سر شانه نسبت به دسته زاویه قائمه می سازد . دیگری شانه های افقی که از یک طرف باریک و از سر دیگر پهن و نازک شده و دارای دندانه هایی گردیده است .

( از این شانه در روستاهای منطقه استفاده نمی شود . )

2 – چاقو یا استاره : با این وسیله ریشه خامه های بافته شده بریده می شود . طول آن حدود 7 تا 10 سانتی متر و عرض آن 4 تا 5 سانتی متر است که بوسیله آهنگرهای محلی ساخته می شود .

3 – قیچی یا مقراض : با این وسیله ریشه های اضافی را پس از سرکش کردن و کوبیدن با آن می چینند . معمولاً به منظور یکنواختی پرز قالی یک قطعه کوچک آهنی بر پشت یکی از تیغه های قیچی نصب می شود . قیچی به شکل و اندازه های متفاوت است گاه خمیده به درازای 30 سانتی متر و گاه نیز شبیه قیچی خیاطی است ( این وسیله نیز توسط آهنگران شهر قم ساخته می شود ) .

4 – متر یا نیم گز : وسیله ای فلزی به اندازه 55 سانتی متر که در اندازه گیری ابعاد قالی از آن استفاده می شد .

نقشه های قالی

سابقاً در این منطقه بافتن نقشه هایی معمول بوده که از طرف تجار پیشنهاد می شد و مشهورترین آنها عبارت بود از نقشه های محراب ، نقشه های شکارگاه ، نقشه های بته  اسلیمی ، شاه عباسی ، نقشه ترنج اردبیلی و نقشه جوشقان ، اما امروزه بیش از %80 درصد نقشه های معمول در این منطقه نقشه جوشقان است که دو نقش بیشتر ندارد یکی نقش جنگلی و دیگری نقش کشمیری که هر دو را بافندگان از حفظ می بافند .

حدود %20 درصد بقیه که معمولاً پشتی یا قالیهای یک ذرع و نیم می باشد از نقشه های شکارگاه ، برگ مو ، ستونی ، خشتی ، افشان و تخت جمشیدی است .

مصالح و مواد اولیه قالیبافی

مواد اولیه قالیبافی در این منطقه عبارت است از خامه ، نخ چله ، نخ ، طناب و نقشه

1 – خامه : مقدار خامه لازم جهت یک جفت قالیچه 5/94 متر 40 رج د رگره حدود 22  کیلوگرم است، خامه های مصرفی در این منطقه همه از پشم است که از کاشان بوسیله تاجران فرش یا مدتی توسط جهاد برای بافندگان تهیه می گردید مقدار بسیار کمی از خامه مصرفی نیز از پشم گوسفندان محلی تهیه می شود که بوسیله جولاهای محلی با چار ¹یا بوسیله چوپانان با وسیله ای بنام دوک تابیده و تهیه می شود .

2 – چله یا نخ پنبه ای : در قالیبافی چله بصورت تارها و پود باریک و کلفت مصرف دارد . در این منطقه قالیچه یا قالیهای تمام پشمی بافته نمی شود . لذا از نخهای پنبه ای برای تارها و پود استفاده می شود . زیرا نخهای پنبه ای با همه دقتی که در بستن چله ها بردار به کار می رود باز قابلیت انعظاف دارند اما نخهای پشمی بر اثر نیروی کشش اگر بجای تارهای پنبه ای استفاده شود قالی پس از بافته شدن کج و کود از کار در می آید .

1 – چار : چرخ نخ ریسی

3 – طناب : در قدیم طنابهای مصرفی در دارلا کردن قالی از موی بز تهیه می شد و دارای استقامت زیادی بود . اما امروزه از طنابهای پنبه ای یا طنابهای پلاستیکی برای بستن و به دار کردن قالی استفاده می شود.

بافندگی ( شیوه بافتن قالی )

شیوه بافندگی در روستاها و شهرهای این منطقه فارسی بافت است . به این معنی که یک گره بر دو تار بسته می شود . نحوه گره زدن چنین است که انگشتان ظریف بافنده پشت تارهای چله قرار می گیرد . سپس تار پشت را با اندکی فشار به جلو می کشند بطوری که رو به حالت آزاد کمی عقب تر از آن قرار گیرد . در این حالت خامه پود را از میان تارهای پشت و رو می گذارنند .

پس از پود گذاری ، نخست ریشه ها را سرکش می کنند یعنی پرز ریشه های گره بسته شده را بطرف پایین و جلو می کشند تا گره ها کاملاً جفت شوند . پس از سرکش کردن شانه کوبی شروع می شود . یعنی پود را بر روی ریشه های بافته شده می کوبند و پس از آن عمل مقراض یعنی چیدن پرزهای اضافی خامه بوسیله قیچی انجام می شود . به این ترتیبی بافتن یک رج تمام می شود.

تمام چیدن پرزهای اضافی خامه بوسیله قیچی انجام می شود . به این ترتیبی بافتن یک رج تمام می شود و با جابجا کردن تارهای جلو و عقب چله ، بافتن رج بعدی شروع می شود . هر ردیف در         قالیچه های باز عرض 22 گره یعنی 143 سانتی متری شامل 880 ریشه است با توجه به طول قالی            می توان تعداد ریشه ها را در هر قالی محاسبه کرد . برای مثال در قالیچه به عرض 22 گره و طول 32 گره ( 143 × 208 سانتی متری ) تعداد 1126400 ریشه یا ( چین وجود دارد ) .

اتحاديه فرش دستباف روستايي استان قم متشکل از هفت شرکت تعاوني فرش دستباف روستايي در اقصي نقاط استان قم شامل تعاوني هاي کهک ، دستجرد خلجستان ، گازران (جعفريه) ، قنوات ، مرکزي (گلبافت) ، قاهان و قمرود مي باشد که در سال 1376 بمنظور ساماندهي بافندگان فرش دستباف در مناطق فوق تشکيل گرديد و از طريق هفت تعاوني خود به تعداد بالغ بر 5000 نفر بافنده ساکن در روستاهاي قم خدمات رساني مي کند.

دستگاههای قالیبافی در قاهان  

در این منطقه به سه نوع دستگاه قالی بافی که طرز کار آنها با هم متفاوت است بر می خوریم . این دستگاهها عبارتند از افقی ، عمودی و تبریزی . در این منطقه بیشتر مردم قالیباف از دستگاههای عمودی  استفاده می کنند .

در سالهای اخیر دستگاههای آهنی جدید مختلف توسط کارگاههای آهنگری در قم و خود قاهان  ساخته می شود که اکثر اهالی از این دستگاهها استفاده می کنند .

1 – دستگاه افقی :

این دستگاه شامل دو تیر راست است که بوسیله چهار میخ بزرگ در فاصله ثابتی از هم بر روی زمین استوار گشته است . اینگونه دستگاهها قبلاً برای جاجیم بافی و خورجین بافی استفاده می شد ولی بعد از منسوخ شدن هنر جاجـیم بافی و رونـق قالی بـافی از آنهـا بـرای بافتن قالـی استفـاده می شود . این دستگاهها بخاطر سبکی و آسانی حمل در بین دامداران بیشتر مرسوم است و معمولاً طوری ساخته شده که به راحتی قالی را دور تیرکها پیچیده و جابجا می کنند . در تابستان در کنار نشیمن گاه دامداران در بیابانها و باغ ها (دشتها)برپا و در فصل پاییز دوباره به روستا بر گردانده می شد و به راحتی می توان با فرو کردن میخها در زمین آنرا دوباره بر پا کرد .

این نوع دستگاهها بیشتر در روستاها مور د استفاده قرا می گیرد  . ولی در قاهان بیشتر از دستگاهای عمودی استفاده می شده و می شود . قبلا در شهر قم نیز از این نوع دستگاهها برای بافتن خورجین ، زیلو ، چادر شب ،گلیم، کرباس و غیره استفاده می شد .

2– دستگاههای عمودی :

دستگاههای عمودی بر پنج نوع هستند :

الف ) دستگاه متحرک ساده :

نوع ساده تر از همه ، که بیشتر مرسوم است ، از یک تیر در بالا به نام ( سردار ) و یک تیر در پایین بنام  (زیردار ) درست می شود که دو سر تیرها از دو در شکاف دیوار خانه یا سوراخهای دو تیر قائم بنام  (راست رو ) و ( چپ رو ) فرو می رود . انتهای زیرین چله ها به ریسمانیکه دور تیر پایین پیچیده می شود و ( زیر تاب ) نامیده می شود پیوند می خورد . اما انتهای بالای چله ها در شش کلاف جمع شده و به تیر بالایی گره زده می شود .

برای اینکه چله ها خوب کشیده شود ، هویه هایی در شکاف دو طرف راست رو و چپ رو فرو  می کنند . کارگر بافنده روی تخته ای به طول 3/5 تا 4 متر که دو سرش از دو سو روی پله های دو نردبان نهاده شده می نشیند به مرور زمان که قالی بافته می شود گره کلافهای بالا را باز می کنند و قسمت بافته شده را پایین می کشند و سراسر عرض آنرا به زیر تاب ریسمانی که به تیر پایین پیچیده شده است می دوزند یا می پیچند و بار دیگر انتهای آزاد تارها را روی تیر بالایی گره زده سفت می کنند و کار را به شیوه سابق ادامه می دهند به اینکار در اصطلاح محلی پائین کشی قالی گفته می شود.

ب ) 3-3- دستگاه گردان

از دستگاههای دیگری که کم و بیش در روستاهای منطقه ما دیده می شد می توان دستگاه گردان را نام برد . در زمان قدیم در تمام خانه های اهالی روستاهای تابعه از این دستگاهها استفاده می شد . در سالهای اخیر بخاطر اینکه دخترها به تحصیلات می پردازند و کمتر دخترها قالی می بافند این دستگاهها که مخصوص بافت قالیهای از 6 متری به بالاست بخاطر نیروی قالیباف زیـادی کـه  می خواهد کمتر در منازل وجود دارد و از آنها کمتر استفاده می شود .بیشتر در کارگاهها شهری استفاده میشود .

ج )دستگاههای ( سه در دو ) 2 × 3:

رایج ترین دستگاههای قالی بافی در شهر قم از این نوع دستگاههاست . در این دستگاهها دو تیر بالایی و پایینی در شکاف دیوارهای خانه ( قالی بافخانه ) بوسیله اهرمی در جایگاه خود می گردند تیرهای دستگاه از تنه تراشیده شده و صاف شده درختان صنوبر و چنار ساخته می شود و بسیار پر دوام است یک ترکه چوبی و گاهی میله آهنی بنام ( شمسه ) از بالای هر یک از دو سر چله ها می گذرد و بوسیله تسمه یا طناب به تیره ها ( تیر بالایی و تیر پایینی ) استوار می گردد . در اصل ابتدا قالی را به نیزه های بالایی آویزان می کنند بعد بوسیله جیردار پایین به تیرک بسته می شود . با چرخاندن تیرها چله ها محکم می شوند . بتدریج که کار قالی بافی پیش می رود آنرا دور تیر پایین می پیچند ( امتیاز این دستگاهها در آن است که قالی را هر طولی که خواسته باشیم می توان بافت) در حالی که در دستگاههای تبریزی طول قالی ناچاراً باید از دو برابر فاصله تیرها کمتر باشد . از این گذشته در این دستگاهها با چرخاندن تیرکها کناره های قالی راست تر از کار در می آید .

از ضمائم این دستگاهها می توان وسائل ذیل را نام برد . میله ای بنام ( هاف ) که تارها یک در میان به هاف متصل می شوند و پس از بافته شدن یک رج قالی برای گذراندن پود ، هاف را با دست و کمانه بالا می برند تا با پس و پیش شدن چله ها فاصله برای پود باز شود . از ضمایم دیگر می توان ( دار ، جیردار ، تنگ ، نردبان ، تخته ، نیزه ، کمانه ، بند کمانه ، لاج ، ورد ، بیل دسته ، شمشه و غیره) را نام برد .

د ) دستگاه تبریزی :

مشخصات محلی دستگاه تبریزی برای بافندگی قالی به شرح ذیل است :

دو تیرک عمودی بنام راست رو ( Rastrow ) در طرفین دستگاه که بوسیله دو تیرک افقی یکی در بالا بنام سردار ( sar-dar ) و دیگری در پایین بنام زیردار ( Zir – dar ) مهار می شود . بمنظور حفظ فاصله تیرکهای سردار و زیر دار و محکم شدن اسکلت دار قالی و جلوگیری از شل شدن چله  ( Ghelle ) از چند قطعه میخ چوبی گوه ( Gove ) یا کاوه ( Gave ) استفاده می شود چله دوانی یا بر پا کردن چله بر روی دار قالی با استفاده از تیرک زیر دار در پایین و تیرک دیگری در بالا بنام فندک ( Fandak ) صورت می گیرد . تیرک فندک نیز بوسیله چند حلقه طناب یا ریسمان موئی به سردار مهار می شود . در حقیقت نخهای چله در بالا به دور فندک پیچیده شده و در پایین بوسیله نخ چله ده لایی به زیر پیچ دوخته می شود تیرک دیگری بنام نیزه ( Nire-pitchy ) بطور افقی بین تارهای چله قرار دارد که کار آن تعویض تارهای پشت و رو بعد از بافتن هر رج جهت پود گذاری است . چوبی باریک بنام هاف ( Haf ) وجود دارد که جابجا کردن آن بعد از بافتن هر رج موجب می شود تا فاصله تارهای پس و پیش چله آنقدر بشود که بتوان پود را لابه لای آنها گذراند . در طرفین دار قالی دو عدد نردبان چوبی وجود دارد که یک قطعه تخته الوار جهت نشستن بافندگان بر روی پله های آنها قرار می گیرد . نردبان های طرفین بوسیله طناب به تیرکهای راست رو مهار می شوند متناسب با پیشرفت کار بافندگی ، تخته الوار بر روی پله های نردبان جابجا می شود .

سوار کردن قالی

سوار کردن قالی توسط استاد قالی تن ( کسی که در تنیدن قالی استاد است ) انجام می گیرد . به این نحو که دو میخ 1/5 یا 1متری آهنی را به فاصله های مختلف ، بنا بر اندازه قالی در روی زمین می کوبند بعد نخهای قالی را بصورت دو نخ موازی در آورده و مرتب به دور میخ می گردانند یعنی از یک میخ به میخ دیگر و به عکس می پیچند . در اطراف دو میخ دو زن یا بچه قالی باف نشسته و هر نخ پیچیده شده به دور میخ را با خامه قرمز رنگ پیچیده و از نخ قبلی و بعدی جدا می کنند بعد از تنیده شدن قالی با چوبهای بلند ( بنام دسته بیل ) قالی را از محل تنیدن به کارگاه حمل و روی دستگاه سوار می کنند و در قالیهای کوچک که بر دستگاههای خرکی سوار می شود دیگر این اعمال لازم نیست بلکه استاد قالی تن دو نخ موازی را مرتب از روی تیر بالایی و پایین به دور دستگاه می پیچد بعد هاف و کمانه به آن وصل می کند .

ن: بختیاری

ادامه دارد...................

صنایع دستی:قاهان

قالی‌بافی (1)

قم و کاشان  و روستاهای اطراف آن  یکی از مراکز عمده قالیبافی بوده وهست . در این شهرها تعداد زیادی کارگاه وجود داشت که کار تولید قالی در کارگاهها و خانه ها بعهده داشتند .

قم یکی از مراکز عمده تهیه  وسایل مورد نیاز قالیبافی برای قالیبان خود از شهر کاشان بوده است  و بحرانهای زیاد اقتصادی تأثیر در کار قالی بافی نگذاشته. تعداد رنگهای انتخاب شده در قالیهای قم و کاشان  بسته به نوع طرح متفاوت است و از چند عدد تا چند ده رنگ در طرحهای معمول و حتی چند صد نوع رنگ در طرحهای ویژه متغیر است. گره قالیهای قم  فارسی بوده.ماده اصلی برای تهیه رنگهای فرشهای قم گیاهی بوده اما در سالیان اخیر بدلیل افزایش شدید قیمت مواد اولیه گیاهی کاربرد آن بسیار کاهش یافته و وتعدادی خاصی از تولید کنندگان  از مواد اولیه گیاهی برای رنگ ها  استفاده می کنند . بقیه تولید کنندگان به استفاده از رنگهای شیمیایی رو آورده اند. در روستاهای اطراف قم  نیز کم و بیش دارهای قالی وجود دارد. روی این دارها قالی و قالیچه‌ها طرح شاه عباسی و سایر طرحها بافته می‌‌شود.

 رنگهای بکاررفته در آنها عموماً نباتی بوده و بیشتر از روناس، قارا، اسپرک، گنده یا گندل، پوست گردو، پوست انار و چند گیاه دیگر استفاده به عمل می‌‌آید.

قالیهای قاهان ریز بافت و دوپوده است. و بیشتر نقشهای مورد استفاده و وسایل مورد نیاز  توسط صاحبان کارگاههای قمی از کاشان  تهیه می شد.

نقش قالی کاشان  شکسته است و شاید از چندین سال پیش تابحال همچنین ثابت مانده است. رنگهای آن از بهترین رنگهای طبیعی انتخاب می‌‌شود و همچنین رنگها کاملاً زنده و شاداب است. چند سالی  است که تولید قالی  در قاهان کاهش یافته است . هرچند جهاد سازندگی کلاس های آموزش برای بروز کردن بافت قالی گذاشت و برای تولید بیشتر  وام با بهره کم اعطا کرد.  لیکن خانم ها برای تولید رقبت چندانی نشان نمی دهند . بنده احساس میکنم یکی از دلایل کار  بافت قالی در گذشته توسط خانم ها و دختران کمک به اقتصاد خانواده بوده است . که امروزه با رشد اقتصاد در خانواده ها توسط مردان ، و تولید قالی با دستگاه ماشینی کار دستی تقریبا رو به توقف میرود . به هر صورت ما برای جلب توجه شما عزیزان به این موارد میپردازم(معرفی قالی باف ،  وظایف قالیباف، ابزار و وسایل قالی باف ،شرایط ارتقاء شغل، ویژگی های شخصیتی .

معرفی قالی باف  

قالی باف درجه 2 کسی است که تاریخچه فرش ، مواد اولیه فرش بافی ، اصطلاحات رایج در فرش ، انواع دستگاه قالی بافی ، انواع نقشه قالی و ابزار بافت را بشناسد و از عهده چله کشی ، کوجی بندی ، نصب شمشیرک و هاف ، زنجیره بافی ، گلیم بافی ، گره زدن ، شیرازه بافی ، پود گذاری و بافت فرش و جداسازی فرش از دستگاه برآید . و نکات ایمنی و بهداشتی را رعایت کند .

نمونه وظایف

1. توانایی رعایت نکات ایمنی و بهداشتی در کارگاه و پیشگیری از حوادث
2. آشنایی با ایمنی و بهداشت محیط کارگاه ، نور ، رطوبت ،تهویه مطبوع کفپوش مناسب ، موارد دیگر
3. آشنایی با ایمنی و بهداشت در استفاده از ابزار و مواد اولیه
4. آشنایی با ایمنی و بهداشت قالی بافی
5. طرز نشستن روی نیمکت جهت پیشگیری از بیماریها
6. استفاده از ماسک دهان و لباس کار مناسب
7. آشنایی با ایمنی و بهداشت و مراقبت از فرش در برابر نور و رطوبت و حشرات موذی و موارد دیگر
8. شناسایی اصول شناخت دستگاه قالی بافی
9. توانایی شناخت انواع نقشه قالی
10. آشنایی با انواع نقشه های متداول
11. آشنایی با انواع نقشه از نظر اجزا ،نقشه های سراسری ،نقشه های واگیره
12. شناسایی اصول شناخت انواع نقشه قالی
13. توانایی چله کشی
14. آشنایی با آماده سازی دار
15. آشنایی با دار مناسب
16. آشنایی با مفهوم سیه بندی
17. شناسایی اصول سیه بندی
18. آشنایی با روش تشخیص مواد (پشم، پنبه، ابریشم) طبیعی از مصنوعی
19. شناسایی اصول تشخیص مواد طبیعی از مصنوعی
20. آشنایی با انواع رنگهای مصرفی برای مواد اولیه ،رنگ های طبیعی، رنگ های شیمیایی (مصنوعی)
21. شناسایی اصول تشخیص و انتخاب مواد اولیه متناسب با رج شمار فرش
22. توانایی تشخیص انواع فرش از یکدیگر
23. آشنایی با اصطلاحات و مفاهیم رایج در فرش بافی
24. واحد اندازه گیری (ذرع، چارک، گره ذرعی)،رج و رجشمار
25. اجزا و بخشهای مختلف یک فرش
26. توانایی شناخت تاریخچه فرش
27. آشنایی با تاریخچه فرش ،قبل از اسلام ، بعد از اسلام
28. شناسایی اصول شناخت تاریخچه فرش
29. توانایی تشخیص و انتخاب مواد اولیه مصرفی
30. آشنایی با مواد اولیه مصرفی ،الیف مصنوعی ،پشم ،پنبه، ابریشم ،الیاف مصنوعی
31. آشنایی با خصوصیات فیزیکی پشم
32. آشنایی با انواع پشم و کاربرد آنها ،زنده و مرده ،گرده شور و ناشور،سفید و الوان

ابزار و وسایل

1. کتب آموزشی
2. اسلاید با عکس
3. الیاف طبیعی (پشم، پنبه، ابریشم)
4. الیاف مصنوعی
5. رنگهای طبیعی
6. رنگهای شیمیایی
7. ترازوی دقیق
8. عکس های از مواد اولیه
9. جدول تناسب مواد اولیه با رجشمار
10. تصویر نقشه های متداول قالی
11. نقشه قالی
12. دار مناسب جهت بافت فرش
13. نخ مناسب جهت چله کشی
14. سانتیمتر
15. روپوش کار
16. ماسک دهان
17. کپسول آتش نشانی
18. جعبه کمکهای اولیه
19. تصاویر آموزشی ایمنی و بهداشت

شرایط ارتقاء شغل

شرایط ارتقاء شغل قالی بافی می پردازد به سرعت بالای دستان کیفیت فوق العاده فرشی که بافته و ابتکاراتی که در حین انجام کار خلق می کند و به قطع و پشتکار وی بستگی دارد. حقوق یک قالی باف به کیفیت و سرعت کار و تجربه وی باز می گردد.

ویژگی های شخصیتی

در قالی بافی شرایط بسیار ویژه و حساس است. حوصله فراوان، چشمان بسیار سالم، دستان هنرمند، دقت و سرعت در کار و زدن گره های محکم بسیار حائز اهمیت است. اگر بخواهیم فقط به شخص قالی باف بپردازیم مهمترین مسائلی که شخص باید داشته باشد همانهایی است که در بالا اشاره شد و البته نقشه خوانی قالی باف ها نیز در کیفیت کار سهیم است.

ن :بختیاری

صنایع دستی نوعی کار است که در آن لوازم تزئینی و کاربردی تنها با استفاده از دست یا ابزار ساده ساخته می‌شود.معمولاً این کلمه به روشهای سنتی ساختن کالاها اطلاق می‌گردد. استادکاری مخصوص هر یک از این موارد مهم‌ترین ملاک است. چنین چیزهایی اغلب از لحاظ فرهنگی و یا مذهبی فوق العاده هستند. لوازمی که بصورت تولید انبوه و یا با ماشین آلات مختلف ساخته می‌شوند جزء صنایع دستی نیستند. آنچه مقوله صنایع دستی را از هنر کاردستی متمایز می‌‌سازد , هدف از ساخته آنهاست. صنایع دستی لوازمی هستند که قرار است مورد استفاده قرار گرفته و کهنه , پوسیده و غیره شوند. مورد استفاده آنها بیش از یک تزئین ساده است. صنایع دستی اغلب کارهای فرهنگی و رسومی تری تلقی می‌شوند زیرا به عنوان بخشی از ملزومات زندگی روزمره مطرح هستند.

صنایع دستی معروف قاهان

گلیم، فرش(قالی)،

که د ر مورد هر دو اینها در پست جداگانه توضیح خواهم داد .