تعزیه جنبه ای از هنر روایتی واقعه کربلا
واقعه كربلا در سال 61 هجري رخ داد. در آن سال امام حسين (ع) و 72 تن از يارانش در نزديكي شهر كوفه به شهادت رسيدند. شكلهاي هنري بسياري از اين واقعه الهام گرفت.
که یکی از این شکلهای هنری هنر روايتي است که دست مايه هاي تاريخي راتكرار مي كند و در نقاشيهاي عامه مذهبي (قهوه خانه اي) و تعزيه بيان مي گردد. اين نقاشيها را پاره اي اوقات (نقاشيهاي ساده) مي نامند كه در سطحي به مراتب پايين تر از (نقاشيهاي پيچيده و تصنعي) مورد توجه قرار مي گيرد. چنين ديدي از نظر فن و مهارت اعتبار دارد ولي از نظر تبيين بايد توجه داشته باشيم كه الهام مذهبي مي تواند در سطوح متعدد رخ نمايد و شكلهاي گوناگون به خود گيرد.
تعزيه هم جنبهاي از هنر روايتي را شكل ميدهد، زيرا حوادثي را كه براي پيامبران و قديسين روي داده است دوباره زنده ميسازد. به هر حال، واقعه كربلا را نمي توان فقط به هنر روايتي محدود كرد. تاثير تعزيه بر بازيگران و تماشاگران در هنر زنده نيز تعبير مي يابد.
از آنجا كه تعزيه به عنوان هنر روايتي، واقعه كربلا را بازگويي مي كند، لذا آثار و متون شكل دهنده تعزيه قسمتي از ادبيات ما هستند. بازيگران و وسايل و آرايه صحنه كه نمادي از رويداد واقعي هستند تعزيه يا نمايش سنتي در حد فاصل زماني قرن يازده تاسيزده شمسي عموميت بيشتري داشت. تعزيه مستقيماً از مايه هاي مذهبي ورخدادهاي تاريخ اسلام الهام مي گيرد كه در اين ميان واقعه كربلا بيشتر از همه مورد توجه عامه مي باشد و اجرا مي شود. تعزيه تنها شكل نمايشي است كه در ادبيات فارسي و عرب هر دو وجود دارد. مراسم عزاداري مربوط به فاجعه كربلا در ده روز اول ماه محرم انجام مي شود. روز دهم يا عاشورا داراي بيشترين اهميت است، زيرا روز شهادت امام حسين(ع) مي باشد. صحنه اجراي تعزيه، معمولاً با پوشش لباسهای خاص، سلاحهاي جنگي امام حسين(ع) و پرچم يا (علم)و گروه موزیک تشكيل شده است. گروهي از پسران، هماهنگ توجه سر مي دهند و در همان حال گروهي ديگر از پسران كه لباس زنانه پوشيده اند، نقش سوگواران را ايفا مي كنند، از آنجا كه متون تعزيه، سينه به سينه نقل شده و به نسل بعد رسيده، لذا در هر اجرا، متني متفاوت دارد، ولي در تمامي اجراها احاديث و روايات مذهبي خاص و مشخصي وجود دارد و جوهر اين عبارات طي سالها به موجوديت خود تداوم بخشيده و مفاهيم نمادين قرباني شدن و مرگ را ارائه داده است. تعزيه را مي توان در فضاي وسيع و باز توسط گروههاي دوره گردي كه با البسه و ساز و برگ خود از دهكده اي به دهكده ديگر سفر مي كنند اجرا كرد. به هر حال با گسترش تعزيه شكلهاي معماري به خدمت اجراها در آمدند. محل سنتي طرح شده براي اجراي تعزيه (تكيه) نام دارد. اين محلها غالباً در چند روز مانده به محرم بر پا میشود فضاي سرپوشيده (حسينيه) نام دارد كه اكثر اجراهاي سنتي در آن جا صورت مي گيرد.
در روزهاي عزاداري مراسم شهادت برادر امام حسين(ع), عباس بن علي و قاسم بن حسن و شهادت فرزند هجده ساله حسين(ع), علي اكبر و نمايش تير خوردن به گلوي طفل شيرخوار امام حسين(ع), علي اصغر كه همه در روز عاشورا در كربلا اتفاق افتاد به وضعي سوزناك و غم انگيز نمايش داده مي شود و مردم سوگواري مي كنند.
درباره تاريخ پيدايش تعزيه, سند ومدرك صحيح و دقيقي موجودنيست, ولي مقدمه ظهور آن را بعضي از مورخان تا حدود هزار سال پيش, يعني تا زمان حكومت سلسله ايراني آل بويه در بغداد به عقب برده اند. بنا به روايت ابن كثير شامي در حسن القصص. معزالدوله احمد بن بويه در سال 352 هجري در بغداد امر مي كند كه در دهه اول محرم دكانها را ببندند و مردم لباس عزا به تن كنند و به تعزيه سيدالشهداء بپردازند و اين رسم تا اوايل سلطنت طغرل سلجوقي در بغداد و شهرهاي ديگر ايران معمول بوده است. عده زيادي از نويسندگان كشورهاي مختلف جهان كساني بوده اند كه تعزيه را به عنوان يكي از سنن شعاير ملي و مذهبي ايرانيان به جهانيان معرفي كرده اند, ولي مجموع نسخه تعزيه هايي كه به اين ترتيب ترجمه شده از پنجاه تجاوز نمي كند, در صورتي كه تعداد آنها مسلماً بيش از اينهاست زيرا در كليه شهرهاي بزرگ و كوچك هر كس در خود عشق و ذوقي در اين زمينه سراغ داشته به تنظيم تعزيه نامه اقدام مي كرده است. جرثومه پيدايش اين هنر در ايران در قرن هفتم ميلادي, يعني موقعي كه كشور پهناور ايران و دولت شاهنشاهي ساساني در معرض تجاوز عرب قرار گرفت كاشته شده است, ابتدا در اين مورد تظاهري نمي شده ولي به محض پيدا شدن امكان براي نشان دادن احساسات بر ضد تسلط عرب مقدمه اين تظاهرات فراهم گشت و روز به روز رونق آن افزوده شد تا در دوران سلطنت بويهي و پس از آن به طور كامل در دوران درخشان سلسله صفوي به اوج قدرت خود رسيد. در سايه همين احساسات است كه مباني مذهب شيعه استحكام يافت و همچنين در سايه همين عواطف, توجه ايرانيان به واقعه كربلا بيش از ملل ديگر مسلمان و حتي خود اعراب بوده است. به محض اين كه ايرانيان توانايي اين را يافتند كه بغداد را به تصرف در آورند و خليفه عباسي را خلع كنند و كسي ديگر را به خلافت بنشانند, آزادي شيعيان درتعزيه داري براي اين خاندان كه ناروا فداي مطامع و علايق نفساني و جاه طلبيهاي شيطاني بني اميه شده بودند آشكار گرديد. اين تظاهرات در دوران سلطنت صفوي كه مقتدرترين ووسيعترين دولت ايران بعد از ساسانيان بود به اوج شدت و قوت رسيد و نيز در زمان سلطنت همين سلسله بود كه شعاير مذهبي شيعه و از جمله روضه خواني و تعزيه داري براي امام سوم رواج و رونق فراوان گرفت. از اواسط قرن چهارم هجري باتشويق و حمايت سلسله آل بويه مراسم عزاداري براي پيشوايان شيعه معمول شد و تا چند قرن بعد از آن مراسم مزبور عبارت بود از اينكه هر سال در نيمه اول محرم در هر كوي و برزن مجالسي براي ذكر مصائب و نقل متاعب و شهادتهاي امام حسين(ع) و هفتاد و دو نفر از فرزندان و همراهانش فراهم مي شد. درابتدا تشكيل اين مجالس مخفي بود، زيرا نفوذ سلاطين متعصب سني اجازه نمي داد كه آشكارا درماتم اولاد علي (ع) عزاداري بشود. با كم شدن نفوذ خلفا و قوت يافتن ايرانيان اين اشكال برطرف شد و بتدريج بعضي به فكر افتاد كه شرح فاجعه كربلا را تدوين كنند. شايد نخستين كسي كه دست به اين كار زد مولانا حسين واعظ كاشفي از وعاظ و نويسندگان سرشناس سالهاي اخير دوره تيموري و مولف كتاب روضه الشهداء بوده باشد. بدين سبب مجالسي را كه ابتدا براي عزاداري و نوحه سرايي و نقل مطالب اين كتاب ترتيب داده مي شد, مجالس روضه خواني مي ناميدند. كتابهاي ديگري بعداً در همين زمينه نوشته شد كه از جمله آنها كتاب طوفان البكاء يا اسرار الشهاده مي باشد.
كم كم به منظور حسن تاثير يا تشديد تاثير مستمع عده اي در صدد بر آمدند كه از اين هم يك قدم فراتر نهند و وقايع و اشخاص واقعه كربلا و بدين ترتيب ضمن بيان حوادث كربلا شخصي را به لباس يكي از قهرمانان واقعه در مي آوردند كه ساكت وبي حركت در كنار كرسي وعظ يا خواندن كتاب روضه بايستد تا از راه چشم هم در ذهن مستمع اثري ايجاد كند, پس از جلوي تماشاكنان بگذرند و در صورت امكان صحنه هايي از ماجراي كربلا را عيناً به مورد عمل بگذارند, تدارك اين دسته ها كه هر سال, مجللتر و پرشكوه تر مي شد در ايجاد تعزيه يا تئاتر مذهبي ايران بسيار موثر بوده است.
به راه انداختن دسته, خود داستان جداگانه اي دارد. تماشاي اين دسته هاي باشكوه كه از خلقت عالم تارفتن شيعيان به مشهد به زيارت امام هشتم (ع) را شامل مي گرديد, از برآمدن آفتاب تا شامگاهان به طول مي انجاميد. سير تكاملي اين مراسم به همين كيفيت ادامه يافت تابالاخره به احتمال قوي در اواخر سلطنت صفوي و شايد هم زودتر آنچه از وقايع كربلا كه تا آن موقع فقط نقل مي شد به شكل مكالمه در آمد و به اين ترتيب صورت واقعي درام به خود گرفت.اولئاريوس كه در سال 1047 هـ . يعني در اواسط سلطنت صفوي از اردبيل ديدن كرده و مشاهدات خود را به تفصيل ثبت نموده است راجع به نوحه سرايي و شيون و تيغ زني ايام محرم شرحي بيان مي كند, ولي از مراسم تعزيه داري مطلبي ذكر نمي كند. براي اين كه كوچكترين شبهه اي درباره اصالت تعزيه در بين نباشد بايد متذكر شويم كه نه تنها هيچ گونه دليل و مدركي كه حكايت از نفوذ علل خارجي در ايجاد تعزيه بكند سراغ نداريم, بلكه آداب و سنن اختصاص تعزيه هم مشعر بر اين است كه اين هنر از ابتكارات ذوق مردم همين سرزمين مي باشد. بديهي است اگر فرض شود كه نفوذي در پيدايش تعزيه موثر بوده لابد بايد اولاً مسير اين نفوذ معلوم و ثانياً از كشورهايي بروز كرده باشد كه خود در اين هنر مقامي ارجمند داشته اند. علاوه بر اينها اين نفوذ بايد در زماني صورت گرفته باشد كه شرايط و مقتضيات از هر لحاظ مساعد بوده باشد. در مورد تعزيه هيچ يك از اين امكانات وجود نداشته و با مطالعه دقيق نكات فني تعزيه و مقايسه آن بانمايشهاي مذهبي يونان و هند و اروپا هنر ايراني بودن آن بر ما مسلمتر مي شود. در آغاز، همه شيعيان در مراسم تعزيه شركت مي جستند و آن را از تكاليف ديني خود مي شناختند, اما بتدريج عده اي مرثيه خواني و نوحه سرايي و ذكر اين وقايع غم افزار را پيشه خود ساختند و بصورت شغل و حرفه و وسيله امرار معاش قرار دادند, به همين دليل روز به روز بر رونق و رواج آن افزوده شد. تعزيه ابتدا به منظور بيان احوال مصائب خاندان حسين بن علي (ع) و واقعه غم انگيز كربلا بر پاي شد, ولي پس از طي چندين قرن بتدريج از صورت كامل عزاداري به درآمد و جنبه تشريفاتي و رسمي به خود گرفت.
مراسمي كه كم كم راه را براي تجلي و مذهبي تعزيه هموار كرد, از آن جمله سينه زني و نوحه و ندبه ضمن روضه خواني و به راه افتادن هيآت براي سينه زدن در كوي و برزنها و بالاخره حركت دادن و با خود حمل كردن علائم مختلف چون كتل و اسب و نعش وطبل بود. چون آباديهاي ايران, داراي محلات مختلف بود چنان كه هنوز هم هست و هر محله اي بزرگي داست كه او را (سره) مي گفتند و ميان سران محلات, پرجلالتر و پررونقتر باشد و اين امر اختصاص به ده روز اول محرم يافت, ده روزي كه براي امام حسين (ع) و يارانش روزهايي است برگزيده و ويژه.
